Những khía cạnh pháp lý của thực tế chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam

LINK DOWNLOAD MIỄN PHÍ TÀI LIỆU "Những khía cạnh pháp lý của thực tế chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam": http://123doc.vn/document/569226-nhung-khia-canh-phap-ly-cua-thuc-te-chung-song-nhu-vo-chong-khong-dang-ky-ket-hon-o-viet-nam.htm

Những khía cạnh pháp lý của thực tế chung
sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở
Việt Nam

Hoàng Hạnh Nguyên

Khoa Luật
Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật Dân sự; Mã số: 60 38 30
Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Cừ
Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Nhận diện và hệ thống hóa những vấn đề lý luận về kết hôn, thông qua đó
thấy được vai trũ quan trọng của việc đăng ký kết hôn. Phân tích những quy định của
pháp luật điều chỉnh việc nam nữ chung chống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở
Việt Nam cùng với việc nêu lên thực trạng giải quyết tranh chấp liên quan đến việc
nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam. Kiến nghị một
số giải pháp nhằm hạn chế việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết
hôn

Keywords: Luật dân sự; Pháp luật Việt Nam; Kết hôn

Content
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
Tình trạng nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn là một hiện tượng xã
hội đã và đang tồn tại trong xã hội Việt Nam. Nguyên nhân của tình trạng này có thể là do
hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, do ý thức pháp luật của người dân còn thấp, hay vì điều
kiện địa lý ở các vùng núi hải đảo đường sá xa xôi Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam
năm 2000 ra đời đã không thừa nhận việc nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng
ký kết hôn kể từ ngày 01/01/2001. Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định:
"Nam nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng thì không được pháp
luật công nhận là vợ chồng". Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn rất nhiều trường hợp nam nữ
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn từ trước ngày 01/01/2001. Giải quyết những
vấn đề liên quan đến việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn tồn tại
trước thời điểm này là hết sức cần thiết. Với tinh thần đó, Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày
09/6/2000 của Quốc hội về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Nghị định số
77/2001/NĐ-CP ngày 22/10/2001 của Chính phủ quy định chi tiết về đăng ký kết hôn theo
Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 09/6/2000 của Quốc hội và Thông tư liên tịch số
01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP ngày 03/01/2001 đã có những hướng dẫn cụ thể
việc giải quyết về mặt pháp luật đối với những trường hợp vi phạm việc đăng ký kết hôn từ
trước ngày 01/01/2001…
Mặc dù đã có nhiều văn bản hướng dẫn như đã nói ở trên nhưng việc giải quyết các tranh
chấp liên quan đến việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn vẫn gặp
2
nhiều khó khăn, vướng mắc. Việc xác định thời điểm xác lập quan hệ vợ chồng và cách xác
định tài sản chung trong trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn còn có
nhiều quan điểm và cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau, không chỉ đối với những người công
tác trong các cơ quan thi hành pháp luật mà còn cả ở đội ngũ Thẩm phán trực tiếp tham gia
giải quyết án hôn nhân và gia đình. Vì vậy, nghiên cứu các trường hợp chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn và hậu quả pháp lý của tình trạng này nhằm nâng cao ý thức
pháp luật của nhân dân trong việc xác lập quan hệ hôn nhân. Đặc biệt, nghiên cứu các quy
định của pháp luật đối với các trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
còn nhằm nâng cao hiệu quả công tác xét xử của Tòa án nhân dân đối với các tranh chấp hôn
nhân và gia đình nói chung và tranh chấp liên quan đến việc chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn nói riêng là vô cùng cần thiết.
Từ những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài "Những khía cạnh pháp lý của thực tế
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam" làm đề tài nghiên cứu của
mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Vấn đề nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn đã, đang và sẽ luôn luôn
tồn tại trong xã hội của chúng ta. Nhằm hạn chế và giải quyết hậu quả của thực trạng này,
pháp luật đã có nhiều quy định liên quan đến việc chung sống như vợ chồng không đăng ký
kết hôn để cho người dân có sự lựa chọn đúng đắn trong suy nghĩ và hành vi của mình, đồng
thời giúp cho các cơ quan thi hành pháp luật áp dụng đúng và thống nhất pháp luật. Thời gian
qua, đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề nam nữ chung sống như chồng
không đăng ký kết hôn như đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường về "Giải quyết vấn đề hôn
nhân thực tế theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000" do TS. Nguyễn Văn Cừ- Trưởng bộ
môn Luật Hôn nhân và gia đình Trường Đại học Luật Hà Nội làm Chủ biên; một số khóa luận
tốt nghiệp đại học của sinh viên…Ngoài ra còn có một số bài viết trên các tạp chí chuyên
ngành với nội dung liên quan đến vấn đề chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn,
đó là: bài viết "Vấn đề hôn nhân thực tế theo Luật Hôn nhân gia đình Việt Nam" của tác giả
TS. Nguyễn Văn Cừ (Tạp chí Luật học số 5/2000); "Về sự điều chỉnh pháp luật đối với quan
hệ chung sống như vợ chồng" của tác giả Thái Trung Kiên đăng trên Tạp chí Nhà nước và
pháp luật số 1/2005; Tuy nhiên, mỗi công trình nghiên cứu đã nhìn nhận, giải quyết vấn đề
này ở một góc độ khác nhau và cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu
chuyên sâu và riêng biệt về vấn đề chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn dưới góc
độ thực tiễn áp dụng pháp luật. Nhận diện được vấn đề này, Luận văn đề cập đến việc nghiên
cứu chủ yếu về những khó khăn vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết
các tranh chấp liên quan đến việc chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn, đồng thời
đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật cũng như hạn chế thực trạng này.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài
Dựa trên cơ sở kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các công trình khoa học đã công
bố, Luận văn xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu cụ thể như sau:
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là:
- Nghiên cứu hệ thống các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về
vấn đề kết hôn, đăng ký kết hôn và vấn đề chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
- Nghiên cứ hệ thống các quy định của pháp luật thực định về kết hôn, đăng ký kết hôn và
vấn đề chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn.
- Nghiên cứu thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật trong việc giải quyết vấn đề
nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn.
Phạm vi nghiên cứu của luận văn là:
Trong khuôn khổ một luận văn thạc sĩ luật học, tác giả tập trung vào việc giải quyết nhiều
vấn đề khác nhau liên quan đến việc nam nữ chung sống với nhau đó là việc kết hôn và đăng
3
ký kết hôn hay là việc chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn, trong đó tập trung
nghiên cứu một số vấn đề cơ bản nhất về sự điều chỉnh của pháp luật cũng như thực tiễn áp
dụng pháp luật đối với các trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở
Việt Nam, đồng thời đưa ra một số kiến nghị nhằm hạn chế thực trạng chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Nhận diện và hệ thống hóa những vấn đề lý luận về kết hôn, thông qua đó thấy được vai
trò quan trọng của việc đăng ký kết hôn.
- Phân tích những quy định của pháp luật điều chỉnh việc nam nữ chung chống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam cùng với việc nêu lên thực trạng giải quyết tranh
chấp liên quan đến việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt
Nam.
- Kiến nghị một số giải pháp nhằm hạn chế việc nam nữ chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn.
5. Phương pháp nghiên cứu
Khi tiếp cận vấn đề nghiên cứu, luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác -
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, các quan điểm của Đảng Cộng sản
Việt Nam trong qua trình đổi mới, xây dựng đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa và vấn đề
cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Phương pháp nghiên cứu của luận văn là đi từ lý luận đến thực tiễn, dùng thực tiễn kiểm
chứng lý luận. Các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành như phương pháp lịch
sử, phân tích, so sánh, chứng minh, tổng hợp và phương pháp thống kê cũng được sử dụng để
hoàn thành luận văn.
6. Ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài
Ngoài ý nghĩa là một công trình nghiên cứu riêng của bản thân về thực trạng nam nữ
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn để hoàn thành chương trình học tập và báo
cáo tốt nghiệp lớp Cao học Luật dân sự khóa XIV của Khoa Luật- Đại học Quốc gia Hà Nội,
việc nghiên cứu đề tài còn có ý nghĩa đi sâu phân tích các quan điểm về chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam và một số nước trên thế giới, tiếp theo đó là phân
tích các quy định của pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật đối với những trường
hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam, để từ đó đưa ra những đề
xuất, kiến nghị nhằm mục đích xây dựng và hoàn thiện pháp luật điều chỉnh về vấn đề này.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài Lời mở đầu, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, kết luận; Luận văn được bố cục
làm ba chương:
Chương 1: Lý luận chung về kết hôn, đăng ký kết hôn.
Chương 2: Điều chỉnh bằng pháp luật đối với việc nam nữ chung sống như vợ chồng
không đăng ký kết hôn.
Chương 3: Thực tiến áp dụng pháp luật và một số kiến nghị đối với trường hợp nam nữ
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam hiện nay.
Chương 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾT HÔN, ĐĂNG KÝ KẾT HÔN
1.1. Khái niệm kết hôn và vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn
1.1.1. Khái niệm kết hôn
Tại khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã quy định: Kết hôn là việc
nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng
ký kết hôn
4
Đồng thời, hệ thống pháp luật của Nhà nước ta quy định việc kết hôn phải được đăng ký
tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đó là một trong các cơ quan sau: Ủy ban nhân dân cấp
xã nơi cư trú của bên nam hoặc bên nữ; Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi thường trú của công
dân Việt Nam đăng ký việc kết hôn; Cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự Việt Nam ở
nước ngoài.
Kết hôn làm phát sinh quan hệ pháp Luật Hôn nhân và gia đình, hai bên nam nữ khi xác
lập quan hệ vợ chồng thông qua việc kết hôn phải thể hiện được các yếu tố sau:
1- Phải thể hiện ý chí hai bên nam nữ mong muốn kết hôn với nhau khi đảm bảo đầy đủ
các điều kiện kết hôn theo Luật định.
2- Phải được Nhà nước thừa nhận.
1.1.2. Vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn
Thông qua việc đăng ký kết hôn, Nhà nước kiểm soát được việc kết hôn, đảm bảo cho
quyền tự do kết hôn diễn ra phù hợp với trật tự chung. Đăng ký kết hôn là một trong những
nội dung chủ yếu của công tác đăng ký hộ tịch. Thông qua việc tiến hành đăng ký kết hôn,
Nhà nước có thể kiểm soát việc tuân theo pháp luật của nam nữ trong việc kết hôn, đồng thời
ngăn chặn những hiện tượng kết hôn vi phạm các điều kiện kết hôn theo quy định của pháp
luật như tảo hôn, vi phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng…. Giấy chứng nhận kết hôn là
chứng cứ pháp lý thể hiện sự thừa nhận của Nhà nước về việc tồn tại quan hệ vợ chồng. Đây
cũng là cơ sở để Nhà nước giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền lợi của các bên khi có mâu
thuẫn xảy ra.
Đăng ký kết hôn còn có ý nghĩa quan trọng thể hiện sự tiến bộ của xã hội, đồng thời góp
phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, xóa bỏ tư tưởng lạc hậu còn tồn tại.
1.2. Giá trị pháp lý của giấy chứng nhận kết hôn
Giá trị pháp lý của giấy chứng nhận kết hôn được thể hiện trên những nội dung sau đây.
1.2.1. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quan hệ vợ chồng giữa người nam và
người nữ
Sự kiện kết hôn đã làm phát sinh quan hệ pháp luật giữa vợ và chồng. Nội dung của quan
hệ pháp luật giữa vợ và chồng bao gồm các nghĩa vụ và quyền về nhân thân và các nghĩa vụ
và quyền về tài sản, trong đó nghĩa vụ và quyền về nhân thân là nội dung chủ yếu trong quan
hệ vợ chồng và quyết định tính chất, nội dung các nghĩa vụ và quyền về tài sản giữa vợ
chồng. Các nghĩa vụ và quyền này được Nhà nước thừa nhận và bảo hộ.
1.2.2. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền sở hữu của vợ chồng đối với tài
sản thuộc sở hữu chung hợp nhất
Theo quy định tại Điều 219 Bộ luật Dân sự năm 2005 và Điều 27 Luật Hôn nhân và gia
đình năm 2000, tài sản chung của vợ chồng là tài sản thuộc sở hữu chung hợp nhất có thể
phân chia. Sở hữu chung hợp nhất là sở hữu chung mà trong đó phần quyền sở hữu của mỗi
chủ sở hữu không được xác định đối với tài sản chung. Xuất phát từ tính chất của quan hệ hôn
nhân của vợ chồng là cùng chung ý chí, cùng chung công sức trong việc tạo lập nên khối tài
sản nhằm xây dựng gia đình, bảo đảm cho gia đình thực hiện tốt các chức năng xã hội của nó
như: phát triển kinh tế gia đình vững mạnh, tạo điều kiện tốt cho việc nuôi dạy con cái, vì vậy,
pháp luật quy định tài sản thuộc sở hữu chung của vợ chồng chỉ căn cứ vào nguồn gốc, thời
điểm phát sinh tài sản mà không căn cứ vào công sức đóng góp của mỗi người vào việc tạo
dựng và phát triển khối tài sản đó.
1.2.3. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền thừa kế tài sản của nhau giữa vợ
và chồng
Quyền thừa kế tài sản của nhau giữa vợ và chồng đã được quy định tại Điều 676 Bộ
luật Dân sự năm 2005 và Điều 31 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000. Theo quy định của
pháp luật về thừa kế thì vợ, chồng có quyền thừa kế tài sản của nhau theo di chúc hoặc theo
5
pháp luật. Nếu chia di sản thừa kế theo pháp luật thì người vợ, chồng còn sống thuộc hàng
thừa kế thứ nhất cùng với cha, mẹ, con của người chồng, vợ đã chết.
Bên cạnh việc khẳng định vợ, chồng có quyền được thừa kế tài sản của nhau, Luật Hôn
nhân và gia đình năm 2000 còn quy định: quyền quản lý tài sản chung của vợ chồng khi một
bên chết hoặc bị tòa án tuyên bố là đã chết; vấn đề hạn chế quyền yêu cầu chia di sản thừa kế
của những người được thừa kế di sản của người chồng, vợ đã chết
1.2.4. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền và nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và
chồng
Cấp dưỡng giữa vợ và chồng là việc vợ, chồng có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản
khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người kia khi vợ, chồng không cùng chung sống mà
gặp khó khăn, túng thiếu do không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
Về nguyên tắc, quyền và nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ chồng phát sinh kể từ khi vợ chồng
kết hôn và chấm dứt khi hôn nhân chấm dứt. Nhưng do tính chất đặc biệt của quan hệ hôn
nhân mà pháp luật đã quy định khi vợ chồng ly hôn họ vẫn có thể phải thực hiện quyền và
nghĩa vụ cấp dưỡng lẫn nhau (Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000).
Mức cấp dưỡng và phương thức thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng do các bên thỏa thuận; nếu
không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết.
1.2.5. Giấy chứng nhận kết hôn nhằm xác định quan hệ cha mẹ và con, bảo vệ quyền
lợi chính đáng của cha mẹ và con
Theo quy định của pháp luật về hộ tịch, khi người vợ sinh con, vợ chồng với tư cách là người
mẹ, người cha của đứa trẻ hay những người thân thích tiến hành đăng ký khai sinh cho con theo
thủ tục chung. Theo đó, trong Giấy khai sinh của người con, họ tên của hai vợ chồng trong Giấy
chứng nhận kết hôn được ghi vào Giấy khai sinh của người con với tư cách là cha đẻ, mẹ đẻ
của người con đó. Giá trị pháp lý của Giấy khai sinh là cơ sở pháp lý xác định mối quan hệ
pháp luật giữa cha mẹ và con, mà nội dung bao gồm các quyền và nghĩa vụ về nhân thân và
tài sản giữa cha mẹ và con, được Nhà nước thừa nhận và bảo hộ.
1.3. Điều kiện để việc kết hôn hợp pháp
1.3.1. Điều kiện về nội dung
1.3.1.1. Phải đủ tuổi kết hôn
Khoản 1 Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định tuổi kết hôn là: "nam từ
hai mươi tuổi trở lên, nữ từ mười tám tuổi trở lên". Theo quy định này thì "không bắt buộc
nam phải đủ từ hai mươi tuổi trở lên, nữ phải đủ từ mười tám tuổi trở lên mới được kết hôn;
do đó nam đã bước sang tuổi hai mươi, nữ đã bước sang tuổi mười tám mà kết hôn là không
vi phạm điều kiện về độ tuổi kết hôn" (Mục 1 điểm a Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP ngày
23/12/2000 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao).
1.3.1.2. Phải có sự tự nguyện của hai bên nam nữ khi kết hôn
Tự nguyện hoàn toàn trong việc kết hôn là hai bên nam nữ tự mình quyết định việc kết
hôn và thể hiện ý chí là mong muốn trở thành vợ chồng của nhau. Mỗi bên nam nữ không bị
tác động bởi bên kia hay của bất kỳ người nào khác khiến họ phải kết hôn trái với nguyện
vọng của họ. Sự thể hiện ý chí phải thống nhất với ý chí.
Pháp luật còn đảm bảo cho việc kết hôn hoàn toàn tự nguyện bằng việc quy định: Những
người muốn kết hôn phải cùng có mặt tại cơ quan đăng ký kết hôn nộp tờ khai đăng ký kết
hôn; không cho phép cử người đại diện trong việc kết hôn; việc kết hôn phải không có hành vi
cưỡng ép kết hôn, lừa dối để kết hôn hoặc cản trở việc kết hôn tự nguyện tiến bộ
1.3.1.3. Việc kết hôn không thuộc một trong các trường hợp cấm kết hôn
Theo quy định tại Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, việc kết hôn bị cấm
trong các trường hợp sau:
- Cấm kết hôn đối với những người đang có vợ hoặc có chồng
6
- Cấm người mất năng lực hành vi dân sự kết hôn.
- Cấm những người cùng dòng máu về trực hệ, những người có họ trong phạm vi ba đời,
những người là cha, mẹ nuôi và con nuôi của nhau; những người đã từng là cha, mẹ nuôi và
con nuôi, bố chồng và con dâu, mẹ vợ với con rể, bố dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với
con riêng của chồng kết hôn với nhau.
- Cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính.
1.3.2. Điều kiện về hình thức
Theo quy định của pháp luật, để hôn nhân có giá trị pháp lý thì việc kết hôn bắt buộc phải
được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền và phải được tiến hành theo đúng thủ tục,
nghi thức do pháp luật quy định.
Về thủ tục đăng ký kết hôn:
Theo quy định tại Điều 18 Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính
phủ và Điều 13 Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000 thì: Khi đăng ký kết hôn, hai
bên nam, nữ phải nộp Tờ khai đăng ký kết hôn và xuất trình Giấy chứng minh nhân dân. Tờ
khai đăng ký kết hôn phải có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền về tình trạng hôn nhân của
các bên. Việc xác nhận tình trạng hôn nhân có giá trị 6 tháng, kể từ ngày xác nhận.
Về nghi thức đăng ký kết hôn:
Theo quy định tại Điều 18 Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính phủ
và Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000 thì: Lễ đăng ký kết hôn được tổ
chức trang trọng tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đăng ký. Tại lễ đăng ký kết hôn, hai bên
nam, nữ kết hôn phải có mặt, đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã yêu cầu hai bên cho biết ý
muốn tự nguyện kết hôn, nếu hai bên đồng ý kết hôn, thì cán bộ Tư pháp hộ tịch ghi vào Sổ
đăng ký kết hôn và Giấy chứng nhận kết hôn. Hai bên nam, nữ ký vào Giấy chứng nhận kết
hôn và Sổ đăng ký kết hôn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã ký và cấp cho mỗi bên vợ,
chồng một bản chính Giấy chứng nhận kết hôn, giải thích cho hai bên về quyền và nghĩa vụ
của vợ, chồng theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình.
Về thẩm quyền đăng ký kết hôn:
Theo quy định tại Điều 17 Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính phủ
và Điều 12 Luật hôn nhân gia đình Việt Nam năm 2000 thì ủy ban nhân dân xã, phường, thị
trấn nơi cư trú của một trong hai bên kết hôn là cơ quan đăng ký kết hôn giữa công dân Việt
Nam với nhau tại Việt Nam. Cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự Việt Nam ở nước
ngoài là cơ quan đăng ký kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau ở nước ngoài. Ngoài ra,
theo quy định tại khoản 1 Điều 102 Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000 thì ủy ban
nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thực hiện việc đăng ký kết hôn có yếu tố nước
ngoài.
Chương 2
ĐIỀU CHỈNH BẰNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI VIỆC NAM NỮ
CHUNG SỐNG NHƯ VỢ CHỒNG KHÔNG ĐĂNG KÝ KẾT HÔN
2.1. Khái quát chung về nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký
kết hôn ở Việt Nam
2.1.1. Khái niệm về nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký kết hôn
ở Việt Nam
Dưới góc độ pháp lý thì chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn là trường hợp
nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng và thực hiện các quyền và nghĩa vụ của vợ chồng với nhau,
với gia đình và với xã hội nhưng không tiến hành đăng ký kết hôn theo quy định của pháp
luật.
7
Theo quy định tại điểm d mục 2 Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT -TANDTC-
VKSNDTC- BTP thì được coi là nam nữ chung sống như vợ chồng khi thuộc một trong các
trường hợp sau: Có tổ chức lễ cưới khi về chung sống với nhau; Việc nam nữ về chung sống
với nhau được gia đình (một trong hai bên) chấp nhận; Việc nam nữ về chung sống với nhau
được người khác hay tổ chức chứng kiến; Họ thực sự chung sống với nhau, chăm sóc, giúp đỡ
nhau, cùng nhau xây dựng gia đình
2.1.2. Đặc điểm của trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết
hôn ở Việt Nam
Đặc điểm thứ nhất: Nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn nhưng chung sống như vợ chồng mà
không đăng ký kết hôn
Theo quy định tại Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 thì nam nữ kết hôn với
nhau phải tuân theo các điều kiện sau:
- Điều kiện về tuổi kết hôn: nam từ hai mươi tuổi trở lên, nữ từ mười tám tuổi trở lên
- Phải có sự tự nguyện của các bên
Tuy nhiên, do xuất phát từ một vài lý do mà các bên có đủ điều kiện kết hôn nhưng không
tiến hành đăng ký kết hôn. Đây chính là một đặc điểm cơ bản để phân biệt với trường hợp
nam nữ không đủ điều kiện kết hôn nên không thể đăng ký kết hôn hay trường hợp kết hôn
trái pháp luật (các bên có đăng ký kết hôn nhưng lại vi phạm điều kiện kết hôn).
Đặc điểm thứ hai: Trong thời gian chung sống như vợ chồng, hai người thực sự coi nhau
là vợ chồng.
Đây là điểm có thể giúp chúng ta phân biệt trường hợp chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn với trường hợp chung sống tạm bợ. Tuy nhiên, để đánh giá việc hai người có
coi nhau là vợ chồng hay không là điều không dễ dàng. Bởi lẽ đây là vấn đề thuộc về ý thức chủ
quan của con người. Đối với trường hợp này, không thể chỉ căn cứ vào lời khai của họ mà cho
rằng họ chỉ chung sống "tạm bợ" với nhau, mà phải căn cứ vào tình cảm, thái độ, cách cư xử
của họ với nhau và hậu quả trong thời gian chung sống để đánh giá và quyết định.
Đặc điểm thứ ba: Khi bắt đầu chung sống, hai người muốn chung sống lâu dài và ổn định.
Đây là đặc điểm để phân biệt với khái niệm "hôn nhân thử nghiệm" mà những năm gần
đây chúng ta có thể nghe thấy ở rất nhiều nơi. Đối với những cuộc "hôn nhân thử nghiệm", nếu
sau một thời gian chung sống, các bên thấy phù hợp thì sẽ tiến hành đăng ký kết hôn, nếu
không hợp nhau thì các bên "đường ai nấy đi". Còn trong trường hợp nam nữ chung sống như
vợ chồng không đăng ký kết hôn, do hai bên mong muốn xây dựng một gia đình hạnh phúc
nên ngay từ khi bắt đầu chung sống, họ đã có ý định gắn bó lâu dài với nhau.
2.2. Một số quan điểm về vấn đề nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không
đăng ký kết hôn hiện nay
Từ thực trạng chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam có thể thấy
hai dạng cơ bản đó là: Nam nữ chung sống như vợ chồng không bị coi là trái pháp luật và
nam nữ chung sống như vợ chồng bị coi là trái pháp luật
2.2.1. Nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không bị coi là trái pháp luật
Chung sống như vợ chồng không bị coi là trái pháp luật là việc chung sống giữa nam và
nữ như vợ chồng không vi phạm điều kiện kết hôn.
Thực tế có rất nhiều lý do và nguyên nhân khác nhau dẫn đến việc nam nữ có đủ điều
kiện kết hôn nhưng không đăng ký kết hôn, đó là:
- Do trình độ hiểu biết pháp luật còn thấp, do ý thức tôn trọng pháp luật chưa cao nên hai
bên nam nữ chỉ tổ chức lễ cưới và chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết
hôn.
- Do bị cha mẹ ngăn cản nên hai bên nam nữ đã chung sống với nhau mà không đăng ký
kết hôn.
8
- Do ảnh hưởng của phong tục, tập quán trong xã hội phong kiến.
- Do ảnh hưởng của tôn giáo, nhiều trường hợp nam nữ tổ chức hôn lễ tại nhà thờ trước
cha xứ mà không đăng ký kết hôn.
- Do điều kiện lịch sử, các bên "kết hôn" trong chiến trường.
- Do vợ chồng đã ly hôn sau đó quay lại chung sống với nhau như vợ chồng mà không
đăng ký kết hôn.
- Do cơ quan đăng ký kết hôn không thực hiện đúng và đầy đủ các quy định về đăng ký
kết hôn, nhưng hai bên nam nữ vẫn chung sống trong quan hệ vợ chồng.
2.2.2. Nam nữ chung sống như vợ chồng bị coi là trái pháp luật
Đây là dạng chung sống giữa nam và nữ vi phạm một trong các điều kiện kết hôn như:
một hoặc cả hai bên nam nữ chưa đến tuổi kết hôn, một hoặc cả hai bên nam nữ đang có vợ
hoặc chồng…
2.2.2.1. Trường hợp một bên hoặc cả hai bên nam nữ chưa đến tuổi kết hôn
Trong thực tế có những trường hợp vì nhiều nguyên nhân, lý do khác nhau mà nam nữ
muốn "kết hôn" khi một bên hoặc cả hai bên chưa đến tuổi kết hôn theo quy định của pháp
luật. Đối với các trường hợp này thì thông thường là họ tổ chức lễ cưới theo phong tục mà
trong nhân dân thường nói là "cưới chui".
Về mặt pháp lý, hai bên nam nữ đã chung sống như vợ chồng từ khi còn chưa đến tuổi kết
hôn đó có phải là vợ chồng không? Theo hướng dẫn tại một số văn bản pháp luật được ban
hành từ khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 có hiệu lực đến nay thì chỉ công nhận "hôn
nhân thực tế" đối với các trường hợp nam nữ có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của pháp
luật nhưng không đăng ký kết hôn mà chung sống như vợ chồng với nhau (Thông tư số
112/NCPL; Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP). Và như vậy, đối với các trường hợp này không thể
công nhận quan hệ giữa hai bên nam nữ là quan hệ vợ chồng được. Nhưng nếu trường hợp
nam nữ đã chung sống hàng chục năm, có con chung, tài sản chung, bản thân họ đã từng có
thời gian hạnh phúc bên nhau mà nay không công nhận quan hệ vợ chồng giữa họ thì e rằng
trong nhiều trường hợp sẽ không bảo vệ được quyền và lợi ích của các bên. Gần đây, Nhà
nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luật quy định về vấn đề này. Thông tư liên tịch số
01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP và Nghị quyết số 35/2000/QH10 đã quy định và
hướng dẫn, nếu quan hệ vợ chồng được xác lập từ trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm
1986 có hiệu lực (ngày 03/01/1987) thì khi xem xét cơ quan nhà nước có thẩm quyền không
cần phải xem xét rằng các bên có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật Hôn nhân và
gia đình hay không.
2.2.2.2. Trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng mà một bên hoặc cả hai bên đang
có vợ hoặc có chồng
Trên thực tế, có không ít các trường hợp người đang có vợ, có chồng mà lại chung sống
như vợ chồng với người khác mà một trong những nguyên nhân dẫn đến vấn nạn này là việc
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn.
Có thể thấy, những trường hợp nam, nữ chung sống như vợ chồng với nhau chấp nhận
chung sống không có đăng ký kết hôn một phần vì họ không thể đăng ký kết hôn do rơi vào
trường hợp mà pháp luật đã cấm kết hôn (khoản 1 Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình năm
2000), phần khác là họ không quan tâm đến những quy định của pháp luật về hôn nhân và gia
đình mà vô tình hoặc cố tình vi phạm chế độ hôn nhân một vợ một chồng. Nhận biết được ảnh
hưởng của việc nam nữ chung sống như vợ chồng đối với chế độ hôn nhân một vợ, một chồng
và cũng nhằm ngăn chặn tình trạng trên, Nghị định số 87/2001/NĐ-CP ngày 21/11/2001 của
Chính phủ và Bộ luật Hình sự đã có những quy định để xử lý đối với những trường hợp này.
2.3. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng
không đăng ký kết hôn
9
2.3.1. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn trước khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực
Thời kỳ thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959, vì những lý do khách quan như
đất nước có chiến tranh, trình độ hiểu biết pháp luật còn hạn chế…nên việc nam nữ chung
sống với như như vợ chồng xảy ra phổ biến. Tại Thông tư số 112/NCPL đã thể hiện quan
điểm của Nhà nước là thừa nhận "hôn nhân thực tế". Tuy nhiên, không phải mọi quan hệ hôn
nhân vi phạm thủ tục đăng ký kết hôn đều được pháp luật bảo vệ, mà chỉ quan hệ nam nữ
chung sống như vợ chồng vi phạm thủ tục đăng ký kết hôn nhưng thỏa mãn các "điều kiện"
như: tuân thủ đầy đủ các điều kiện kết hôn khác, hai bên thực sự chung sống công khai, gánh
vác chung công việc gia đình. Tiếp đó, tại Thông tư số 81/DS cũng đã thể hiện sự thừa nhận
của Nhà nước với quan hệ "hôn nhân thực tế".
Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực, vấn đề "hôn nhân thực tế" đã được gợi
mở hơn trước. Đó là, những trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn tại
cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ không bị coi là trái pháp luật. Tiếp đó, tại Nghị quyết số
01/NQ-HĐTP ngày 20/01/1988 của Tòa án nhân dân tối cao cũng đã hướng dẫn là công nhận
có "hôn nhân thực tế" để giải quyết các hậu quả pháp lý nảy sinh từ việc "chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn". Sau đó, tại Công văn số 16/1999/KHXX ngày 01/02/1999,
Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn những trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng
mà không đăng ký kết hôn để được công nhận là "hôn nhân thực tế" phải thỏa mãn thêm một
điều kiện, đó là việc chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn phải được xác lập
trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực pháp luật.
2.3.2. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với việc nam nữ chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn từ khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 không thừa nhận việc nam nữ chung sống như vợ
chồng không đăng ký kết hôn. Tuy nhiên, vẫn còn có những trường hợp quan hệ hôn nhân được
xác lập từ trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực pháp luật, bởi vậy, giải
quyết vấn đề tồn tại trước đó là một việc hết sức cần thiết. Với tinh thần đó, Nghị quyết số
35/2000/QH10, Nghị định số 77/2001/NĐ-CP và Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-
VKSNDTC-BTP đã có những hướng dẫn cụ thể giải quyết về mặt pháp luật đối với những trường
hợp vi phạm việc đăng ký kết hôn (nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký
kết hôn) từ trước ngày 01/01/2001, cụ thể như sau:
- Trường hợp quan hệ vợ chồng được xác lập từ trước ngày 03/01/1987
Trong trường hợp quan hệ vợ chồng được xác lập trước ngày 03/01/1987 mà vi phạm thủ
tục đăng ký kết hôn sẽ không bị "buộc" phải đăng ký kết hôn và theo Điều 1, Điều 2 Nghị
định số 77/2001/NĐ-CP thì trường hợp này được "Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện
cho đăng ký kết hôn" (việc đăng ký kết hôn của họ không bị hạn chế về mặt thời gian và họ
được miễn lệ phí đăng ký kết hôn)
- Trường hợp nam và nữ chung sống với nhau như vợ chồng từ ngày 03/01/1987 đến
trước ngày 01/01/2001 (ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực pháp luật).
Khác với trường hợp xác lập quan hệ vợ chồng trước ngày 03/01/1987, trong trường hợp
này, các bên nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà vi phạm thủ tục đăng ký kết hôn
thì "buộc phải đăng ký kết hôn" và đăng ký "trong thời hạn hai năm kể từ ngày 01/01/2001
đến ngày 01/01/2003". Theo đó, kể từ ngày 01/01/2001 cho đến hết ngày 01/01/2003 mà nam
nữ chung sống như vợ chồng đăng ký kết hôn thì quan hệ vợ chồng của họ được công nhận là
đã xác lập kể từ ngày bắt đầu sống chung như vợ chồng; kể từ sau ngày 01/01/2003 họ mới
đăng ký kết hôn thì quan hệ vợ chồng của họ chỉ được công nhận là đã xác lập kể từ ngày họ
đăng ký kết hôn.
Do số lượng các trường hợp phải đăng ký kết hôn trong trường hợp quá lớn nên khi hết
thời hạn có nghĩa vụ phải đăng ký kết hôn cho những trường hợp trên thì trong cả nước vẫn
10
còn không ít những trường hợp đã được rà soát, lập danh sách nhưng chưa được đăng ký kết
hôn. Theo đó, ngày 14/7/2003, Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã ban hành Chỉ thị số 02/2003/CT-
BTP về việc tiếp tục đăng ký kết hôn cho các trường hợp nam, nữ chung sống như vợ chồng
từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/012001. Theo đó, việc đăng ký kết hôn đối với trường hợp
này có thể được kéo dài đến trước ngày 01/8/2004.
- Trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn kể từ
ngày 01/01/2001.
Đối với những trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng kể từ ngày 01/01/2001 trở đi
mà không đăng ký kết hôn đều không được pháp luật công nhận là vợ chồng.
Chương 3
THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
ĐỐI VỚI TRƯỜNG HỢP NAM NỮ CHUNG SỐNG NHƯ VỢ CHỒNG KHÔNG ĐĂNG
KÝ KẾT HÔN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp liên quan đến các trường hợp
nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
3.1.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc xác định thời điểm xác lập quan hệ vợ
chồng.
Qua thực tiễn xét xử, do không nắm vững những quy định của pháp luật nên một số Tòa
án đã xác định không đúng thời điểm xác lập quan hệ vợ chồng, dẫn đến việc xác định sai về
tài sản chung do hai người tạo lập trong quá trình sống chung, từ đó áp dụng các nguyên tắc
chia tài sản chung không không chính xác.
* Trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn từ ngày
03/01/1987 đến trước ngày 01/01/2001.
Vụ án thứ nhất: nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng từ tháng 10/1995 (nằm trong
khoảng thời gian từ ngày 03/01/1987 đến trước ngày 01/01/2001) và ngày 16/8/2002 đã đăng
ký kết hôn theo quy định (thời điểm đăng ký kết hôn nằm trong khoảng thời gian từ ngày
01/01/2001 cho đến hết ngày 01/01/2003). Do đó, theo quy định của pháp luật thì quan hệ vợ
chồng của họ được xác lập kể từ tháng 10/1995 (thời điểm bắt đầu chung sống như vợ chồng).
Tòa án các cấp đã xác định thời điểm xác lập quan hệ vợ chồng là ngày 16/8/2002 (ngày đăng
ký kết hôn) dẫn đến việc xác định tài sản do hai người sử dụng có trước khi kết hôn là không
đúng. Vì vậy, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã kháng nghị bản án phúc thẩm theo thủ tục
giám đốc thẩm theo hướng hủy bản án phúc thẩm và bản án sơ thẩm về phần tài sản để xét xử
sơ thẩm lại.
* Trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn trong khi một bên đang
có vợ hoặc có chồng hợp pháp; một thời gian sau người vợ hoặc người chồng trong quan hệ
hôn nhân hợp pháp xin ly hôn để kết hôn với người mà mình đang chung sống như vợ chồng.
Vậy thời kỳ hôn nhân hợp pháp của hai người đã từng chung sống như vợ chồng sẽ được tính
từ ngày nào?
Vụ án thứ hai: Thời điểm nam nữ bắt đầu chung sống như vợ chồng từ năm 1990, nằm
trong thời kỳ từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001. Thời điểm đăng ký kết hôn của họ
ngày 15/02/2001 cũng nằm trong thời gian "đăng ký chậm" từ ngày 01/01/2001 đến ngày
01/01/2003. Tuy nhiên, ở thời điểm bắt đầu chung sống họ đã có hành vi vi phạm pháp luật
đó là không tuân thủ chế độ hôn nhân một vợ một chồng. Thời điểm họ khắc phục được vi
phạm này là ngày 15/01/2001, nằm ngoài khoảng thời gian quy định trong Nghị quyết số
35/2000/QH10 (từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001). Vì vậy, họ chỉ được công nhận có
quan hệ hôn hợp pháp kể từ ngày đăng ký kết hôn là ngày 15/02/2001. Theo đó, tài sản do hai
người tạo lập từ năm 1994 không phải là tài sản chung của vợ chồng mà phải xác định là tài
sản thuộc sở hữu chung theo phần. Do xác định sai thời điểm xác lập quan hệ vợ chồng nên
11
Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm đã xác định và chia tài sản không đúng theo quy
định của pháp luật. Vì vậy, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã kháng nghị bản án phúc
thẩm theo thủ tục giám đốc thẩm theo hướng hủy bản án phúc thẩm và bản án sơ thẩm về
phần tài sản để xét xử sơ thẩm lại.
3.1.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết các tranh chấp về tài sản
Trong trường hợp không được công nhận là vợ chồng thì tài sản do hai người tạo lập
không phải là tài sản thuộc sở hữu chung hợp nhất mà là tài sản thuộc sở hữu chung theo
phần; khi chia tài sản, Tòa án phải xác định công sức đóng góp của từng người vào khối tài
sản chung. Tuy nhiên, từ thực tiễn giải quyết án hôn nhân và gia đình trong những năm qua
cho thấy, một số Tòa án đã xác định một trong hai bên trong quan hệ chung sống như vợ
chồng đã tự nguyện nhập tài sản riêng của mình có trước khi về chung sống như vợ chồng với
người kia vào khối tài sản chung của hai người và xác định công sức của hai người trong khối
tài sản chung là như nhau.
Trong khi đó, có trường hợp các bên chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn đã
khai thống nhất về công sức của mỗi bên vào khối tài sản chung nhưng Tòa án lại không căn
cứ vào khoản 3 Điều 17 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 để chia tài sản chung theo công
sức đóng góp của các bên mà vẫn xác định khối tài sản chung đó là tài sản chung của vợ
chồng và chia đôi cho mỗi bên được hưởng.
Những thiếu sót trong công tác xét xử như đã nêu ở trên đều đã được Tòa án nhân dân tối
cao rút kinh nghiệm trong các Hội nghị tổng kết ngành Tòa án hàng năm. Đồng thời, Tòa án
nhân dân tối cao cũng đã tổ chức nhiều lớp tập huấn nghiệp vụ cho các Thẩm phán Tòa án cấp
tỉnh và cấp huyện nhằm nâng cao chất lượng xét xử các vụ án hôn nhân và gia đình.
3.2. Một số kiến nghị nhằm hạn chế trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng
không đăng ký kết hôn
3.2.1. Xu hướng của việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
Việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn đã, đang và sẽ luôn luôn
tồn tại như một hiện tượng khách quan trong đời sống xã hội. Để xem xét về xu hướng của
việc chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn trong những năm tới là sẽ tăng hay
giảm thì phải dựa trên một số yếu tố cơ bản, có ảnh hưởng bao trùm nhất đến tình trạng chung
sống này. Đó là các yếu tố: yếu tố kinh tế- xã hội và yếu tố văn hóa, phong tục tập quán.
3.2.1.1. Yếu tố kinh tế- xã hội
Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa, sự
hội nhập với thế giới đã kéo theo nhiều biến đổi trong lối sống của cá nhân trong thời đại
ngày nay, đồng thời tác động không nhỏ tới tư tưởng người dân, đặc biệt là giới trẻ về hôn
nhân và gia đình. Do đó, hiện tượng nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
ngày càng có diễn biến phức tạp hơn và tồn tại dưới nhiều hình thức đa dạng hơn. Một trong
những biến thể của hiện tượng nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn đang
tồn tại và có xu hướng ngày càng tăng trong xã hội Việt Nam thời gian gần đây, đó là hiện
tượng nam nữ chung sống như vợ chồng trước hôn nhân của giới trẻ, thường gọi là hiện tượng
"sống thử".
Ngoài ra, trong xã hội hiện đại thì việc chung sống như vợ chồng còn có rất nhiều biến
thể khác, hết sức đa dạng, phức tạp. Điển hình là hiện tượng "làm vợ thuê", tuy không phổ
biến nhưng hiện tượng này đã xuất hiện trong xã hội
3.2.1.2. Yếu tố văn hóa, phong tục tập quán
Trình độ văn hóa cao hơn, hiểu biết rộng hơn giúp con người có ý thức hơn và xử sự đúng
đắn theo yêu cầu của pháp luật, song mặt khác nó cũng dẫn đến những khía cạnh khác không
phù hợp với mong muốn của nhà làm luật. Đó là khi con người có một trình độ nhất định, có
sự hiểu biết rộng hơn thì đồng thời họ cũng có khả năng tự do hơn trong việc lựa chọn, quyết
định những vấn đề riêng tư của mình mà không vi phạm các quy định cấm của pháp luật. Nếu
12
như trước đây việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn là do họ thiếu
hiểu biết pháp luật dẫn đến không nhận thức đầy đủ giá trị pháp lý của việc đăng ký kết hôn
và cũng không thể biết trước được hậu quả pháp lý của việc không đăng ký kết hôn thì ngày
nay, mặc dù họ đã biết rất rõ về hậu quả của việc chung sống như vợ chồng mà không đăng
ký kết hôn nhưng họ vẫn lựa chọn. Xu hướng này đã và đang diễn ra ở các vùng có tốc độ đô
thị hóa nhanh hay ở những nơi mà các giá trị truyền thống đã không còn bị chi phối, ràng
buộc nhiều đến xử sự của cá nhân.
3.2.2. Một số kiến nghị nhằm hạn chế việc nam nữ chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn
Tình trạng nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn là một hiện tượng xã
hội khách quan và luôn luôn bị chi phối bởi các yếu tố kinh tế và yếu tố văn hóa, phong tục
tập quán. Do vậy, hiện tượng này vẫn sẽ tiếp tục tồn tại và ngày một nhiều hơn. Để hạn chế
hiện tượng này và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự, chúng tôi xin đề xuất một
số kiến nghị sau:
3.2.2.1. Về mặt pháp luật
Đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không bị coi là trái pháp luật
(không vi phạm các điều kiện kết hôn) thì chưa có một chế tài cụ thể nào xử lý; chẳng hạn
như, tại Chương XII của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 về xử lý vi phạm và Nghị định
số 87/2001/NĐ-CP ngày 21/11/2001 của Chính phủ, đều không có quy định về biện pháp xử
lý đối với các trường hợp này. Trên thực tế, việc nam nữ chung sống như vợ chồng không
đăng ký kết hôn và không vi phạm các điều kiện kết hôn lại là một "nguồn nguy hiểm cao
độ", nó là "bước trung gian" dẫn đến những biến thể hết sức phức tạp (như sống thử hay các
trường hợp chung sống như vợ chồng vi phạm điều kiện kết hôn…). Thiết nghĩ, Nhà nước cần
xây dựng một văn bản pháp luật riêng biệt, quy định những biện pháp chế tài rõ ràng, cụ thể,
nhằm xử lý các vi phạm trong lĩnh vực hộ tịch, trong đó có hành vi không đăng ký kết hôn; để
từ đó, giảm dần các trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng
ký kết hôn.
Đối với những trường hợp chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn và vi
phạm một trong các điều kiện kết hôn luật định, thì tùy vào tính chất, mức độ vi phạm của các
đương sự mà Nhà nước cần có những biện pháp xử lý riêng để áp dụng. Trước tiên, đó là
buộc các bên phải chấm dứt quan hệ chung sống như vợ chồng vi phạm các điều kiện kết hôn,
cùng với đó là các biện pháp phụ trợ kèm theo như biện pháp hành chính và biện pháp hình
sự. Những biện pháp xử lý này đã được ghi nhận trong Nghị định số 87/2001/NĐ-CP ngày
21/11/2001 của Chính phủ và trong Bộ luật Hình sự năm 1999. Nhưng theo quan điểm của tôi
thì chế tài của luật chưa thật sự nghiêm minh. Thiết nghĩ, cần phải có mức chế tài nghiêm
khắc hơn để ngăn chặn tình trạng vi phạm trên, đồng thời cần phải kiên quyết xử lý đối với
các trường hợp chung sống như vợ chồng trái pháp luật và buộc họ phải chấm dứt việc chung
sống đó. Đồng thời, cần thiết phải có những biện pháp loại bỏ những nguyên nhân gây ra tình
trạng chung sống như vợ chồng, bởi đó mới là biện pháp hiệu quả nhất, loại trừ tận gốc những
tác động tiêu cực do việc chung sống như vợ chồng mang lại.
Ngoài ra, còn tồn tại một vấn đề trong việc giải quyết quyền lợi của con cái khi quan hệ
giữa cha, mẹ chúng là quan hệ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn. Bởi vì,
trong quan hệ chung sống như vợ chồng, con được sinh ra là con ngoài giá thú, không đương
nhiên có cha. Trong trường hợp này, việc chứng minh để xác định cha cho con là không dễ
dàng và chi phí rất tốn kém (đối với trường hợp cần thiết phải giám định gen); theo quy định
của pháp luật, nếu người mẹ yêu cầu xác định cha cho con thì phải có nghĩa vụ cung cấp
chứng cứ để chứng minh, đồng thời phải chịu mọi chi phí cho việc chứng minh đó…Bởi vậy,
cần thiết phải ban hành những quy định riêng để điều chỉnh mối quan hệ của các cặp nam nữ
13
chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn, đặc biệt là các quy định liên quan đến vấn
đề tài sản và con chung nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.
3.2.2.2. Một số kiến nghị khác
Trước hết, đó là nâng cao hiệu quả công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến pháp Luật
Hôn nhân và gia đình trong nhân dân, đặc biệt là các quy định về đăng ký kết hôn, giúp nhân
dân hiểu rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của việc đăng ký kết hôn, để từ đó họ lựa chọn cho mình
phương thức "kết hôn" hay "chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn".
Bên cạnh đó, cần đặc biệt chú trọng tới việc mở rộng và nâng cao nhận thức của đồng bào
dân tộc thiểu số, cần tuyên truyền, giáo dục pháp luật, đưa những quy định của pháp Luật Hôn
nhân và gia đình đến với đồng bào các dân tộc. Song song với việc giáo dục pháp luật, cần
thiết phải tăng cường công tác giáo dục giới tính với tầng lớp thanh, thiếu niên ….
Thứ hai, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước với lĩnh vực hôn nhân và gia đình,
nhất là công tác hộ tịch. Đối với công tác hộ tịch ở cấp cơ sở, cần phải tổ chức các lớp tập
huấn nghiệp vụ cho cán bộ hộ tịch, phải nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật cho đội ngũ này.
Mặt khác, cũng cần thường xuyên kiểm tra, giám sát kịp thời phát hiện những sai phạm trong
hoạt động quản lý hộ tịch để từ đó nâng cao hiệu quả công tác này.
Thứ ba, hiện nay Nhà nước ta đã thực hiện các biện pháp cải cách hành chính hợp lý, thủ
tục hành chính được cải cách theo cơ chế "một cửa", trong đó bao gồm cả thủ tục đăng ký kết
hôn. Ngoài ra, cần chú trọng đẩy mạnh công tác tổ chức bộ máy hành chính ngày càng gọn
nhẹ, tiết kiệm, đồng thời tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật để từ đó các cơ quan
hành chính hoạt động có hiệu quả hơn, nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân.

KẾT LUẬN
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, hôn nhân chính là cơ sở của gia đình, là tế
bào của xã hội, thể hiện tính chất và kết cấu của xã hội. Gia đình là nền tảng của xã hội, gia
đình tốt thì xã hội mới tốt. Bởi vậy, việc bình ổn và bảo vệ các quan hệ hôn nhân và gia đình
là vô cùng quan trọng và cần thiết. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 được ban hành đã
kiên quyết xóa bỏ việc công nhận "hôn nhân thực tế", tiến tới chấm dứt tình trạng nam nữ
chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn. Nghiên cứu đề tài những khía cạnh
pháp lý của thực tế chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam, tác giả đã
tiếp cận vấn đề thông qua việc phân tích điều kiện để việc kết hôn hợp pháp đó là điều kiện về
nội dung và điều kiện về hình thức (đăng ký kết hôn) để thấy được vai trò, ý nghĩa của việc
đăng ký kết hôn.
Trên cơ sở vận dụng kết quả nghiên cứu lý luận về kết hôn và đăng ký kết hôn để làm rõ
các trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam và các
quy định của pháp luật về vấn đề nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
ở Việt Nam. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã đưa ra các vụ án minh họa về những khó khăn,
vướng mắc cũng như các sai lầm hay mắc phải trong thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết
vấn đề nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam.
Với việc quy định "nam, nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với nhau như vợ
chồng thì không được pháp luật công nhận là vợ chồng" (Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình
năm 2000) đã thể hiện thái độ kiên quyết của Nhà nước trong việc chấm dứt tình trạng chung
sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam. Có như vậy mới đảm bảo tính pháp
chế xã hội chủ nghĩa, bởi vì mọi quy định của pháp luật đều phải được tuân thủ một cách chặt
chẽ. Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận và các quy định của pháp luật thực định về vấn
đề nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam, cùng với việc đưa
ra các yếu tố ảnh hưởng đến xu hướng của việc chung sống như vợ chồng không đăng ký kết
14
hôn trong những năm tới, luận văn đã cố gắng đề xuất một số giải pháp tham khảo nhằm hạn
chế vấn đề nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam.
Với sự cố gắng của bản thân và sự giúp đỡ tận tình của người hướng dẫn, luận văn đã đưa
ra được một cái nhìn tổng thể dưới góc độ pháp luật điều chỉnh cũng như thực tiễn giải quyết
các tranh chấp đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở
Việt Nam. Tuy nhiên, do kiến thức còn hạn chế, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót
trong quá trình thực hiện, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp để luận văn được hoàn
thiện hơn.

References
1. Ph. Ăngghen (1884), Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước, Nxb
Sự thật, Hà Nội.
2. Bộ Tư pháp (2003), Chỉ thị số 02/2003/CT-BTP ngày 14/07 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp
về việc tiếp tục đăng ký kết hôn cho các trường hợp nam và nữ chung sống với nhau như
vợ chồng từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001, Hà Nội.
3. "Canh bạc sống thử" (2008), www.netlife.vnn.vn.
4. Chính phủ (2001), Nghị định số 70/2001/NĐ-CP ngày 03/10 quy định chi tiết thi hành
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Hà Nội.
5. Chính phủ (2001), Nghị định số 77/2001/NĐ-CP ngày 22/10 quy định chi tiết về đăng ký
kết hôn theo Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 09/6/2000, Hà Nội.
6. Chính phủ (2001), Nghị định số 87/2001/NĐ-CP ngày 21/11 về xử phạt vi phạm hành
chính trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, Hà Nội.
7. Chính phủ (2002), Nghị định số 32/2002/NĐ-CP ngày 27/3 quy định chi tiết việc áp dụng
Luật Hôn nhân và gia đình đối với các dân tộc thiểu số, Hà Nội.
8. Chính phủ (2005), Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12 về đăng ký và quản lý hộ
tịch, Hà Nội.
9. Nguyễn Văn Cừ (2000), "Vấn đề hôn nhân thực tế theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt
Nam", Luật học, (5), tr. 8-13.
10. Nguyễn Văn Cừ, Ngô Thị Hường (2002), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về Luật Hôn
nhân và gia đình năm 2000, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
11. Nguyễn Huy Du (2009), "Những ý kiến khác nhau trong việc giải quyết các tranh chấp
liên quan đến quan hệ hôn nhân không đăng ký kết hôn", Tòa án nhân dân, (19).
12. Nguyễn Ngọc Điện (2002), Bình luận Khoa học Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, tập
1, "Gia đình", Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.
13. Hoàng Việt luật lệ (Bộ luật Gia Long), Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
14. Thái Trung Kiên (2005), "Về sự điều chỉnh pháp luật đối với quan hệ chung sống như vợ
chồng", Nhà nước và pháp luật, (1).
15. Nguyễn Phương Lan (1995), "Cần hiểu hôn nhân thực tế như thế nào", Luật học, (3),
trang 31-33.
16. Quốc hội (1959), Luật Hôn nhân và gia đình, Hà Nội.
17. Quốc hội (1986), Luật Hôn nhân và gia đình, Hà Nội.
18. Quốc hội (1992), Hiến pháp, Hà Nội.